ISTORIJA  LESKOVAC

Najraniji tragovi života ljudi na ovom području potiču iz mlađeg kamenog doba ili neolita, oko 3000 godine pre nove ere. Arheološka nalazišta iz ovog vremena su mnogobrojna kao i iz kasnijih praistorijskih perioda (bakarnog, bronzanog i gvozdenog) i vremenski se prostiru do početka rimskog osvajanja ove teritorije u II veku pre nove ere. Svedoče nam o značaju ove kotline kao raskrsnice puteva i dodira različitih kultura praistorijskih plemena.

Od 800 godine pre nove ere do rimskog osvajanja ne mogu se konstatovati veće promene u materijalnoj i duhovnoj kulturi na ovom području tako da se ovaj vremenski period vezuje za kulture paleobalkanskih etničkih grupa, Ilira zapadno i Tračana istočno od Morave. Ovde su živeli Dardanci, jedno od mnogobrojnih ilirskih plemena poznato po stočarstvu i ratobornosti. Uostalom karakteristika ovog perioda su stalni sukobi između plemena kao i sukobi sa makedonskim vladarima, a kasnije i sa Rimljanima.

Posle više bezuspešnih pohoda i nastojanja da se pokore ilirska plemena, Rimljani su tek u I veku nove ere uspeli da ovladaju ovim područjem i da ga uključe u svoj sistem upravne i vojne organizacije posle čega će nastupiti romanizacija stanovništva i bezobzirna eksploatacija žitarica i rudnog bogatstva. Ova teritorija se nalazila u sastavu Dardanije kao dela rimske provincije Gornje Mezije.

Početkom V veka, posle podele Rimskog Carstva, Gornja Mezija se nalazi u sastavu Istočnog Carstva i zauzima jednu od važnijih pozicija u odbrani od nasrtaja raznih plemena sa severa. Tek je car Justinijan I (527-565) uspeo da reorganizuje odbranu organizovanjem unutrašnjeg limesa i sređivanjem teških prilika u carstvu stvaranjem jedinstvene crkvene organizacije. Posle pada Sirmijuma sedište arhiepiskopije i prefekta Ilirske prefekture postaje Justinijana prima ili Caričin grad čiji se nastanak vezuje za 535 godinu. Ovaj grad egzistirao je do 613 godine kada je razrušen i više nikada u njemu nije obnovljen život zbog stalne opasnosti od slovenskih plemena. U tom periodu omogućeno je i stalno naseljavanje Srba i Hrvata na Balkanu. Slovensko pleme koje je naseljavalo ovo područje nije poznato ali se zna da je priznavalo vizantijsku vlast, da su imali samoupravu sa knezovima na čelu, da su primili hrišćanstvo u drugoj polovini IX veka i da su stalno bili na vetrometini sukoba Vizantije, Srpske države na zapadu i Bugarske na istoku. Međutim, zbog slovenskog porekla većinskog dela stanovništva, ova teritorija je oduvek smatrana srpskom.

Od početka vladavine Stefana Nemanje (1168-1196), područje u okolini Leskovca, prema vizantijskim izvorima, poznato je pod imenom Glubočica ili Dubočica i koju su vizantijski carevi koristili kao poklon pojedinim srpskim županima ili članovima njihovih porodica za pokazanu lojalnost. Stefan Nemanja je 1165. godine dobio na poklon od cara Manojla Komnina. Postoji predanje da je ova teritorija dobila ime po močvarnom terenu između Leskovca i sela Strojkovca koji je bio karakterističan po dubokom blatu ili glibu pa otuda ime Glbočica, a kasnije, zbog prideva dubok ustalilo se ime Dubočica. U nastavku predanja, posle isušivanja ovog terena ostalo je mnogo leske po kojoj je i sam grad dobio ime. Za razliku od predanja postoje pisani tragovi o prvom pomenu Leskovca kao naseljenog mesta početkom XIV veka, a prvi pomen Leskovca kao gradskog naselja potiče iz 1398. godine.

Od 1454. godine ovo područje ulazi u sastav Osmanskog Carstva (za taj period se vezuje herojska odbrana vojvode Nikole Skobaljića kod sela Banje), a u administrativno-teritorijalnoj podeli pripada Kruševačkom sandžaku kao nahija i kao kadiluk. Tada Leskovac dobija izrazito orijentalni karakter, poznat po surovoj torturi nad stanovništvom. Za vreme prvog srpskog ustanka odbeglo stanovništvo učestvuje u borbama pod komandom Ilije Strele, a posle propasti ustanka, tokom XIX veka sve do oslobođenja, zabeleženi su mnogobrojni samostalni istupi stanovništva protiv bezobzirnih nameta i poreza od strane spahija. Srpska vojska je oslobodila Leskovac 11. decembra 1877. godine.

Uključivanjem ovog područja u privredni i administrativni sistem Srbije stvoreni su uslovi za brži ekonomski razvoj. Prva tekstilna fabrika formirana je u Strojkovcu 1884. godine, a 1888. godine formiran je i prvi novčani zavod (Leskovačka udeoničarska štedionica) koji će predstavljati začetak leskovačke industrije i bankarstva. Međutim, prvi svetski rat i trogodišnja okupacija Bugarske zaustaviće dalji razvoj Leskovca.

Za vreme okupacije, kao i za vreme trajanja Topličkog ustanka, Leskovac i okolina pretrpeli su velike ljudske i materijalne gubitke od strane Bugara. Najveći broj stanovnika streljan je ili na surov način ubijen u Surdulici i Arapovoj dolini. Leskovac je oslobođen 7. oktobra 1918. godine.

Posle oslobođenja nastaje privredni procvat ovog područja, a naročito procvat tekstilne industrije, koji će trajati sve do početka ekonomske krize 1932. godine. Međutim, mora se napomenuti da su i druge industrijske grane bile razvijene kao što su npr. prerada poljoprivrednih proizvoda i voća, hemijska industrija i dr. U vreme privredne krize privreda će se delimično oporaviti, ali nikada neće zablistati starim sjajem kada je Leskovac važio za srpski Mančester. Drugi svetski rat zaustaviće svaki dalji pokušaj u tom pravcu.

Tokom rata, Leskovčani su dali veliki doprinos borbi protiv okupatora učešćem u narodnooslobodilačkim jedinicama ili pomaganjem NOR-a na različite načine. Sve do 1943. godine i tokom 1944. godine borba na ovom području odlikovala se mnogobrojnim diverzantskim akcijama partizanskih odreda, a sa prelaskom ostalih partizanskih jedinica iz istočne Bosne u Srbiju dolazi do šireg i organizovanijeg delovanja NOR-a. Kao posledica ratnih operacija, 6. septembra 1944. godine, Leskovac će biti strašno bombardovan od strane savezničke avijacije. Računa se da je u tom bombardovanju poginulo preko 1500 ljudi i da je učinjena velika materijalna šteta gradu i okolini. Leskovac će biti oslobođen 11. oktobra 1944. godine.

Posle rata doći će do obnove i izgradnje razrušenog grada, ali posledice bombardovanja osećaće se duže vreme po oslobođenju. Iako u teškoj situaciji, suočen sa nedostatkom sirovina i delova za pokretanje mašinskih postrojenja, kao i zbog planskog razvoja ostalih delova Jugoslavije, Leskovac nesebično pomaže privrednom razvoju ostalih regiona po cenu svog stagniranja. Danas je Leskovac centar Južnomoravskog regiona, koji po svojim privrednim resursima i tradicijom predstavlja ogroman potencijal za dalji razvoj na jugu Srbije. U prvi plan je razvoj hemijske i farmaceutske industrije, kao i intenzivna poljoprivredna proizvodnja. Mogućnosti i htenje ne nedostaju, ali objektivni uslovi zahtevaju i veća ulaganja Republike Srbije u ovo područje, čije je stanovništvo u svojoj istoriji pokazalo opravdanost tih ulaganja i ukazano poverenje.